[वाङ्मनःप्राणानां विज्ञातादिरूपत्वम् ]

विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेत एव । यत्किञ्च विज्ञातं वाचस्तद्रूपम् । वाग्धि विज्ञाता । वागेवैनं तद्भूत्वाऽवति ॥ ८ ॥ प्र. - विज्ञातं विजिज्ञास्यमविज्ञातमेतम् एवेति प्रतिज्ञातं वाङ्मनःप्राणानां विज्ञातादिरूपत्वं क्रमेण उपपादयति खण्डत्रयेण । तत्र प्रथमं वाचः विज्ञातरूपत्वम् उपपादयति - यत्किञ्च 'विज्ञातं' वाचस्तद्रूपम् इति । यत् वाग्व्यवहारात् विज्ञातं भवति, तत्सर्वं वाचो रूपमित्यर्थः । तदेव प्रसिद्ध्या दर्शयति - वाग्धि विज्ञाता इति विज्ञाताः वाचा विज्ञायमानास्सर्वेऽपि वागेव हि । तदधीनप्रकाशत्वात् सैव इत्यर्थः ततश्च किमित्यत्राह - वागेवैनं तद्भूत्वाऽवति इति । तत् - वाचा विज्ञायमानं पदार्थजातं एनं - विज्ञातारं यत् अवति - रक्षति । उपकरोति यदिति यावत् । 'तद्विज्ञायमानं वागेव भूत्वा' अवति । वाचा विज्ञायमानेन पदार्थेन य 'उपकारो भवति'; स सर्वोऽपि वागधीन एव । तस्माद्वाच आत्मोपकारकत्वं सिद्धमिति भावः । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥ यत्किञ्च विजिज्ञास्यं, मनसस्तद्रूपं मनो हि विजिज्ञास्यम् । मन एव एनं तत्भूत्वाऽवति ॥९॥