Kauṣītaki Brāhmaṇa Upaniṣad
By Unknown
Composed in Unknown
4 chapters • 235 verses
Filter Content
Display Mode
Chapter - 1
हरिः ओम् । चित्रो ह वै गार्ग्यायणिर्यक्ष्यमाण आरूणिं वव्रे।।1।।
स ह पुत्रं श्वेतकेतुं प्रजिघाय, याजयेति ।। 2 ।।
तं हासीनं पप्रच्छ, गौतमस्य पुत्र ! अस्ति संवृतं लोके यस्मिन्
मा धास्यस्यन्यमहो वाऽध्वा तस्य [ यस्मिन् ? ] लोके धास्यसीति
।। 3 ।।
स होवाच, नाहमेतत् वेद, हन्ताचार्यं पृच्छानीति । स ह पितरमासाद्य पप्रच्छ ।। 4 ।।
इति ह माऽप्राक्षीत् , कथं प्रतिब्रवाणीति ।। 5 ।।
स होवाच , अहमप्येतन्न वेद । सदस्येव वयं स्वाध्यायमिधीत्य हवामहे यन्नः परे ददति
, एह्मुभौ गमिष्याव इति ।। 6 ।।
स ह समित्पाणिश्चित्रं गार्ग्यायणिंप्रतिचक्रमे, उपायानीति ।। 7 ।।
तं होवाच - ब्रह्मार्ध्योऽसि गौतम ! यो न मानमुपागाः । एहि व्येव त्वा ज्ञापयिष्यामीति ।। 8 ।।
स होवाच - ये वै के चास्माल्लोकात् प्रयन्ति, चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति ।। 9 ।।
तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायते । तानपरपक्षेण प्रजनयति ।। 10 ।।
अपरपक्षेनेति एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमाः ।। 11 ।।
तं यः प्रत्याह, तमतिसृजते । य एनं न प्रत्याह, तमिह वृष्टिर्भूत्वा
वर्षति । स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो
वा परस्वान् वा पुरुषो वाऽन्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते ।। 12 ।।
यथाकर्म यथाविद्यं तमागतं पृच्छति, कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात् ।। 13 ।।
विचक्षणादृतवो रेत आभृतं पञ्चदशात् प्रसूतात् पित्र्यावतस्तस्मात् ।। 14 ।।
पुंसि कर्तरि मेरयध्वम् । पुंसा कर्त्रा मातरि मा निषिक्तम् ।। 15 ।।
स जायमुपजायमानो द्वादशत्रयोदशोपमासः ।। 16 ।।
द्वादशत्रयोदशेन पित्राऽऽसं तद्विदेऽहं प्रति तद्विदेऽहम् ।। 17।।
तन्मा ऋतवो मर्त्यव आभरध्वम् ।। 18 ।।
तेन सत्येन तपसर्तुरस्म्यार्तवोऽस्मि कोऽस्मि त्वमस्मीति ।। 29 ।।
तमतिसृजते ।। 20 ।।
स एतं देवयानं पन्थानमापद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स
वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकम् ।। 21 ।।
तस्य हवा एतस्य बह्मलोकस्यारो ह्रदः । मुहूत्रः यष्टिहाः ।।22।।
विरजा नदी ।। 23 ।।
तिल्यो वृक्षः ।। 24 ।।
सालज्यं संस्थानं ।। 25 ।।
अपराजितमायनम् ।। 26 ।।
इन्द्रप्रजापति द्वारगोपौ ।। 27 ।।
विभुप्रमितम् ।। 28 ।।
विचक्षणा आसन्दी ।।29।।
अमितौजाः पर्यङ्कः ।। 30 ।।
प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यपचयतः ।। 31 ।।
यतो वै च जगत्यम्बाश्चाम्बावयवा (सा) श्चाप्सरसोऽम्बया नद्यः । तमित्थंविदागच्छति ।। 32 ।।
तं ब्रह्माह - अभिधावत मम यशसा विरजां वाऽयं नदीं प्रापत् । न वाऽयं जिगीष्यतीति ।। 33 ।।
तं पञ्च शतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति, शतं मालाहस्ताः, शतमञ्चनहस्ताः,
शतं चूर्णहस्ताः, शतं वासोहस्ताः, शतं फणहस्ताः, तं
ब्रह्मालङ्कारेणालंकुर्वन्ति । स ब्रह्मालङ्कारेणालंकृतो ब्रह्म विद्वान्
ब्रह्मैवाभिप्रैति ।। 34 ।।
स आगच्छत्परं ह्नदम् । तन्मनसाऽत्येति । तमृत्वा संप्रतिविदो मज्जन्ति ।। 35 ।।
स आगच्छति मुहूर्तान् यष्टिहान् । तेऽस्मादपद्रवन्ति ।। 36 ।।
स आगच्छति विरजां नदीम् । तां मनसैवात्येति । तत् सुकृतदुष्कुते
धूनुते । तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्ति, अप्रया दुष्कृतम् ।। 37 ।।
यथा रथेन धावन् रथचक्रे पर्यवेक्षते, एवमहोरात्रे पर्यवेक्षते ।
एवं सुकृतदुष्कृते, सर्वाणि च द्वन्द्वानि ।। 38 ।।
स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म - विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति ।। 39 ।।
स आगच्छति तिल्यं वृक्षम्, तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति । स आगच्छति सालज्यं
संस्थानम्, तं ब्रह्मरसः प्रविशति । स आगच्छति अपराजित - मायतनम् , तं
ब्रह्मतेजः प्रविशति । स आगच्छति इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ, तावस्मादपद्रवतः ।
स आगच्छति विभुप्रमितम् तं ब्रह्मयशः प्रविशति ।।40।।
स आगच्छति विचक्षणामासन्दीम् , (बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वौ पादौ ।
श्यैतनौधसे चापरौ पादौ । वैरूपवैराजे श क्वररैवते तिरश्ची ।) सा प्रज्ञा ।
प्रज्ञया हि विपश्यति ।। 41 ।।
स आगच्छत्यमितौजसं पर्यङ्कम् , स प्राणः ।। 42 ।।
श्रीश्च इरा चापरौ ।। 43 ।।
बृहद्रथन्तरे अनूच्ये ।। 44 ।।
भद्रयज्ञायज्ञीये शर्षण्ये ।। 45 ।।
ऋचश्च सामानि च प्राचीनाततम् ।। 46 ।।
यजूंषि तिरश्चीनानि ।। 47 ।।
सोमांशव उपस्तरणम् ।। 48 ।।
उद्गीथ उपश्रीः ।। 49 ।।
श्रीरुपबर्हणम् ।। 50 ।।
तस्मिन् ब्रह्मास्ते । तमित्थंवित् पादेनैवाग्र आरोहति । तं ब्रह्माह , कोऽसीति । तं
प्रतिब्रूयात् ।। 51 ।।
ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्मि ।। 52 ।।
आकाशाद्योनेः संभूतो भयायैतत् संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्य
भूतस्यात्मा त्वमात्माऽसि । यस्त्वमसि सोऽहमस्मीति ।। 53 ।।
आत्मासीति ।। 54 ।।
तमाह कोऽहमस्मीति ।। 55 ।।
सत्यमिति ब्रूयात् ।। 56 ।।
किं तत्, यत् सत्यमिति ।। 57 ।।
यदन्यत् देवेभ्यश्र्च प्राणेभ्यश्र्च, तत् सत् । अथ यत् देवाश्च प्राणाश्च तत्
सत्यम् । तदेतया वाचाऽभिव्याह्रियते सत्यमिति । एतावदिदम् । सर्वमिदम्
। सर्वमस्मीत्येवैनं तदाह ।। 58 ।। तदेतत् श्लोकेनाप्युक्तम् - यजूदरः
सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति हि विज्ञेयः ऋषिर्ब्रह्ममयो महान् ।। इति ।
तमाह - केन मे पौसानि नामान्याप्नोषीति । प्राणेनेति ब्रूयात् ।
केन स्त्रीनामानीति । वाचेति । केन नपुंसकनामानीति । मनसेति ।। 59 ।।
केन गन्धानिति । घ्राणेनेति ।। 60 ।।
केन रूपाणीति । चक्षुषेति । केन शब्दानिति । श्रोत्रेणेति । केन
रसानिति । जिह्वयेति । केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति । केन सुखदुःखे
इति । शरीरेणेति ।। 61 ।।
केनाऽऽनन्दं रति प्रजातिमिति । उपस्थेनेति ।। 62 ।।
केनेत्या इति । पादाभ्यामिति ।। 63 ।।
केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति ।। 64 ।।
प्रज्ञयेति ब्रूयात् ।। 65 ।।
तमाह.... आपो वै खलु ( मे ह्यसावयं ते लोक इति ) ।। 66 ।।
सा या ब्रह्मणो जितिः या व्यष्टिः, तां जितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते, य एवं वेद य एवं वेद ।। 67 ।।
Chapter - 2
प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्देन च पौरूषेण च ।। 1 ।।
तं हेन्द्र उवाच प्रतर्दन । वरं ददनीति (2) ।
स होवाच प्रतर्दनः त्वमेव मे वरं वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे ( इति ) । (3)
तं हेन्द्र उवाच न वै वरं परस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेति ।। 4 ।।
अवरो वै तर्हि किल मे इति होवाच प्रतर्दनः ।। 5 ।।
अथो खल्विन्द्र सत्यादेव नेयाय ।। 6 ।।
सत्यं हीन्द्रः ।। 7 ।।
स होवाच मामेव विजानीहि । एतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये यन्मां विजानीयात् ।। 8 ।।
त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनम् ।। 9 ।।
अरून्मुखान् यतीन् सालावृकेभ्यः प्रायच्छत्म् ।। 10 ।।
पृथिव्यां कालकञ्जारव्यासुरांश्र्च हिंसितवानस्मि ।। 11 ।।
तस्य मे तत्र न लोम चामीयत ।। 12 ।।
स यो मां विजानीयात् , नासय केन च कर्मणा लोको मीयते न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं चकृषो मुखं नीलं वेति ।। 13 ।।
स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्स्व ।। 14 ।।
आयुः प्राणः। प्राणो वा आयुः प्राण उवा अमृतम् । यावद्दि अस्मिन् शरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिन् लोकेऽमृतत्व - माप्नोति ।। 15 ।।
प्रज्ञया स्त्यं संकल्पमेति ।। 16 ।।
स यो मामायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिन् लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके ।। 17 ।।
तद्दैक आहृः एकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति ।। 18 ।।
न हि कश्र्चन शक्नुयात् सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुम् चक्षुषा रूपम् श्रोत्रेण श्रोतुं
शब्दम् मनसा ध्यातुमिति ।। 29 ।।
एक भूयं वै प्राणा एकैकं सर्वाण्येतानि प्रज्ञापयन्ति ।। 20 ।।
वाचं वदन्तीं सर्वे प्राणा अनुवदन्ति ।। 21 ।।
चक्षुः पश्यत् सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति ।
श्रोत्रं श्रृण्वत् सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति ।
मनो ध्यायत् सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति ।
प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति ।
एवमुहै तदिति हेन्द्र उवाच ।। 22 ।।
अस्ति त्वेव प्राणानां निश्श्रेयसम् ।। 23 ।।
जीवति वागपेतः मूकान् हि पश्यामः ।। 24 ।।
एवं हि पश्याम ः ।।25 ।।
अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति ।।26।।
तस्मादेतदेवोक्थमुपासीत ।। 27 ।।
यो वै प्राणः सा प्रज्ञा । या वै प्रज्ञा स प्राण ः ।
सह ह्येतावस्मिन् शरीरे वरीरे वसतः सहोत्क्रामत ः ।। 28 ।।
तस्यैषैव दृष्टिः एतद्विजानाति ।। 29 ।।
यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कथञ्चन पश्यति अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति ।। 30 ।।
तदैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति ।। 31 ।।
चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति ।। 32 ।।
श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति । मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येति ।। 33 ।।
स यदा प्रतिबुध्यते --- यथाऽग्नेः विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्, एवमेवैतस्मादात्मनः
प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो लोकाः ।। 34 ।।
तस्यैषैव सिद्धिः ।। 35 ।।
एतद्विज्ञानम् ।। 36 ।।
तस्यैषैव दृष्टिः ।। 36 ।।
यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन् आबल्यं न्येति मोहं न्येति तदाहुः उदक्रमीच्चित्तम् । न श्रृणोति न पश्यति न वाचो वदति - अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति ।। 37।।
तदैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति ।। 38 ।।
स यदा प्रतिबुध्यते । आयुश्शेषौषधवशादित्यर्थः ।। 39 ।।
यथाऽग्नेः विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्टेरन् एवमेवैतस्मादात्मनः प्राणाः यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवाः देवेभ्यो लोकाः ।। 40 ।।
स. यदाऽस्माच्छरीरादुत्क्रामति वागस्मात् सर्वाणि नामान्यभिविसृजते ।।41 ।।
वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति ।। 42 ।।
घ्राणोऽस्मात् सर्वान् गन्धानभिविसृजते । घ्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति।।43।।
चक्षुरस्मात् सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते । चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति । श्रोत्रमस्मात् सर्वान् शब्दानभिविसृजते । श्रोत्रेण सर्वान् शब्दानाप्नोति । मनोऽस्मात् सर्वाणि ध्यानान्यभिविसृजते । मनसा सर्वाणि ध्यानान्याप्नोति सैषा प्राणेन सर्वाप्तिः ।। 44 ।।
यो वै प्राणः सा प्रज्ञा । या वै प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिन् शरीरे वसतः सहोत्क्रामतः ।। 45 ।।
अथ खलु यथा प्रज्ञायां सर्वणि भूतान्येकीभवन्ति तद् व्याख्यास्यामः - वागेवास्या एकमङ्गमुदूढम् तस्या नाम पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा ।। 46 ।।
घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढम् तस्य गन्धः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा । चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढम् तस्य रूपं पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा । श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढम् तस्य शब्दः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा । जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढम् तस्यान्नरसः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा । हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढम् तयोः कर्माणि पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा । शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढम् तस्य सुखदुःखे पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा । उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढम् तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा ।। 47 ।।
पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढम् , तयोरित्याः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा ।। 48 ।।
प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढम् , तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा ।। 49 ।।
प्रज्ञया वाचं समारूह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति ।। 50 ।।
प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वान् शब्दानाप्नोति । प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य सर्वानन्नरसानाप्नोति । प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति । प्रज्ञया शरीरं समारुह्य उपस्थेनाऽऽनन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति । प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति । प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ।। 51 ।।
प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति ।। 52 ।।
प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वान् शब्दानाप्नोति । प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य सर्वानन्नरसानाप्नोति । प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति । प्रज्ञया शरीरं समारुह्य उपस्थेनाऽऽनन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति । प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति । प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति ।। 53 ।।
न हि प्रज्ञापेता वाक् नाम किञ्चन प्रज्ञापयेत् ।। 54 ।।
अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह , नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति ।।55
.....
न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत ।। 57 ।।
न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यात् ।। 58 ।।
न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यात् । न रूपं विजिज्ञासीत रूपं विद्वांसं विद्यात् ।। 59 ।।
न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यात् । नान्नतसं विजिज्ञासीत अन्नरसविज्ञातारं विद्यात् । न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यात् । न सुख - दुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यात् । नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीत आनन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यात् । नेत्यां विजिज्ञासीत एतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्राः अधिप्रज्ञम् दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतम् । यद्दि भूतमात्राः न स्युः प्रज्ञामात्राः न स्युः यदि प्रज्ञामात्रा न स्युः न भूतमात्राः स्युः । न ह्यन्य तरतो रूपं किञ्चन सिद्दचेत्;नो एवैतन्नाना ।। 60 ।।
तद् यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिताः एवमेवैता
भूतमात्राः प्रज्ञामात्रा - स्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः ।। 61 ।।
स एष (प्राण एव प्रज्ञात्मा) (प्राज्ञ आत्मा) आनन्दोऽजरोमृतः ।।62।।
(स) न साधुना कर्मणा भूयान् नो एवासाधुना कर्मणा कनीयान् ।। 63 ।।
एष ह्येवैनं साधु कर्म कारयति तम् यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषति ।।64 ।।
एष ह्येवैनमसाधु कर्म कारयति यमधो निनीषति ।। 65 ।।
एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेशः ।। 66 ।।
स म आत्मेति विद्यात् । स म आत्मेति विद्यात् ।। 67 ।।
Chapter - 3
कौषीतकिब्राह्मणोपनिषत्
\[ऋग्वेदीयोपनिषत्\]
प्रतर्दनो ह वै दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धेन च पौरुषेण च ॥ १॥
तं हेन्द्र उवाच, प्रतर्दन । वरं ददानीति ॥ २ ॥
स होवाच प्रतर्दनः, त्वमेव मे वरं वृणीष्व, यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यसे इति ॥ ३ ॥
तं हेन्द्र उवाच, न वै वरं परस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेति ॥ ४ ॥
'अवरो वै तर्हि किल मे' इति होवाच प्रतर्दनः ॥ ५ ॥
अथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय ॥ ६ ॥
सत्यं हीन्द्रः ॥ ७ ॥
स होवाच मामेव विजानीहि । एतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये, यन्मांविजानीयात् ॥ ८ ॥
त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनम् ॥ ९ ॥
अरुन्मुखान् यतीन् सालावकेभ्यः प्रायच्छम् ॥ १० ॥
वह्नीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्राह्वादीनतृणहम् , अन्तरिक्षे पौलोमान् ।पृथिव्या कालकञ्जान् ॥ ११ ॥
तस्य मे तत्र न लोम चामीयत ॥ १२ ॥
न पितवधेन, न स्तेयेन, न भ्रूणहत्यया ; नास्य पापं चकृषो मुखं नीलं वेति ॥ १३ ॥
स होवाच, प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा ; तं मामायुरमृतपित्युपास्स्व ॥ १४ ॥
शरीरे प्राणो वसति, तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिन् लोकेऽमृतत्वमाप्नोति ॥ १५ ॥
प्रज्ञया सत्यं संकल्पमेति ॥ १६ ॥
स यो मामायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिन् लोक एति ।आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिंस्वर्गे लोके ॥ १७ ॥
तद्धैक आहुः एकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति ॥ १८ ॥
न हि कश्चन शक्नुयात् सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुम् , चक्षुषा रूपम् , श्रोत्रेणशब्दम् , मनसा ध्यातुमिति ॥ १९ ॥
एक भूयं वै प्राणा एकैकं सर्वाण्येतानि प्रज्ञापयन्ति ॥ २० ॥
वाचं वदन्तीं सर्वे प्राणा अनुवदन्ति ॥ २१ ॥
चक्षुः पश्यत् सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति । श्रोत्रं शृण्वत् सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति ।मनो ध्यायत् सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति । प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति ।एवमुहैतदिति हेन्द्र उवाच ॥ २२ ॥
अस्ति त्वेव प्राणानां निश्श्रेयसम् ॥ २३ ॥
जीवति वागपेतः, मूकान् हि पश्यामः ॥ २४ ॥
जीवति चक्षुरपेतः ; अन्धान् हि पश्यामः । जीवति श्रोत्रापेतः ; बधिरान् हिपश्यामः । जीवति बाहुच्छिन्नः, जीवति उरश्छिन्नः इति ; एवं हि पश्यामः ॥ २५ ॥
अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योत्थापयति ॥ २६ ॥
तस्मादेतदेवोक्थमुपासीत ॥ २७ ॥
यो वै प्राणः सा प्रज्ञा । या वै प्रज्ञा, स प्राणः । सह ह्येतावस्मिन् शरीरे वसतः ;सहोत्क्रामतः ॥ २८ ॥
तस्यैषैव दृष्टिः एतद्विजानाति ॥ २९ ॥
यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न 'कथञ्चन पश्यति, अथास्मिन् प्राण एवैकधाभवति ॥ ३० ॥
तदैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति ॥ ३१ ॥
चक्षुः सर्वैः रूपैः सहाप्येति ॥ ३२ ॥
श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति । मनः सर्वैः ध्यानैः सहाप्येति ॥ ३३ ॥
स यदा प्रतिबुध्यते - यथाऽग्ने: विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन् , एवमेवैतस्मादात्मनःप्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते ; प्राणेभ्यो देवाः ; देवेभ्यो लोकाः ॥ ३४ ॥
तस्यैषैव सिद्धिः ॥ ३५ ॥
एतद्विज्ञानम् ॥ ३६ ॥
तस्यैषैव दृष्टिः ॥ ३७ ॥
यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन् आबल्यं न्येति मोहं न्येति, तदाहुः उदक्रमीञ्चित्तम् । नशृणोति ; न पश्यति, न वाचा वदति - अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति ॥ ३८ ॥
तदैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति । 'चक्षुः सर्वैः रूपैः सहाप्येति, श्रोत्रंसर्वैः शब्दैः सहाप्येति, मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते ॥ ३९ ॥
यथाऽग्नेः विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन् , एवमेवैतस्मादात्मनः प्राणाः यथायतनंविप्रतिष्ठन्ते, प्राणेभ्यो देवाः, देवेभ्यो लोकाः ॥ ४० ॥
स यदाऽस्माच्छरीरादुत्क्रामति वागस्मात् सर्वाणि नामान्यभिविसृजते वाचासर्वाणि नामान्याप्नोति स प्राणः ॥ ४१ ॥
वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति ॥ ४२ ॥
घ्राणजन्यज्ञानेन सर्वान् गन्धानभिविसृजते । घ्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति ॥ ४३ ॥
सर्वाणि ध्यानान्यभिविसृजते । मनसा सर्वाणि ध्यानान्याप्नोति । सैषा प्राणेनसर्वाप्तिः ॥ ४४ ॥
यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वै प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिन् शरीरेवसतः ; सहोत्क्रामतः ॥ ४५ ॥
अथ खलु यथा प्रज्ञायां सर्वाणि भूतान्येकीभवन्ति, तद् व्याख्यास्यामः - वागेवास्या एकमङ्गमुदूढम् , तस्या नाम पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ४६ ॥
घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढम् , तस्य गन्धः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा।चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढम् । तस्य रूपं पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा।श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढम् , तस्य शब्दः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा।जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढम् । तस्यान्नरसः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा।हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढम् , तयोः कर्माणि पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा।शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढम् , तस्य सुखदुःखे पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा।उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढम् , तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः पुरस्तात् प्रतिविहिताभूतमात्रा ॥ ४७ ॥
पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढम् ,तयोरित्याः पुरस्तात् प्रतिविहिता भूतमात्रा ॥ ४८ ॥
प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढम् , 'तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः पुरस्तात् प्रतिविहिताभूतमात्रा ॥ ४९ ॥
प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति ॥ ५० ॥
प्रज्ञया घ्राणं समारुह्य घ्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति ॥ ५१ ॥
प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति ॥ ५२ ॥
प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वान् शब्दानाप्नोति । प्रज्ञया जिह्वां समारुह्यसर्वानन्नरसानाप्नोति । प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां 'कर्माण्याप्नोति । प्रज्ञयाशरीरं 'समारुह्य उपस्थेनाऽऽनन्दं रतिं प्रजातिमाप्नोति । प्रज्ञया पादौ समारुह्यपादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति । प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यंकामानाप्नोति ॥ ५३ ॥
न हि प्रज्ञापेता वाक् नाम किञ्चन प्रज्ञापयेत् ॥ ५४ ॥
अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतन्नाम 'प्राज्ञासिषमिति' ॥ ५५ ॥
न हि प्रज्ञापेतो घ्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञापयेत् । अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतंगन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षूरूपं किञ्चन प्रज्ञापयेत् । अन्यत्र मे मनोऽभूदइत्याह, नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञापयेत् ।अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेता जिह्वाअन्नरसं कञ्चन प्रज्ञापयेत् । अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति ।न हि प्रज्ञापेतौ हस्तौ कर्म किञ्चनप्रज्ञापयेताम् । अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाऽहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखे किञ्चन प्रज्ञापयेत् । अन्यत्र मेमनोऽभूदित्याह, नाहमेतत् सुखदुःखे प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेत उपस्थः आनन्दंरति प्रजातिं कञ्चन प्रज्ञापयेत् । अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह, नाहमेतमानन्दं रतिं प्रजातिंप्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेताम् । अन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह,नाहमेतामित्यां प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येत् ॥ ५६ ॥
न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत ॥ ५७ ॥
न वाचं विजिज्ञासीत ; वक्तारं विद्यात् ॥ ५८ ॥
न गन्धं विजिज्ञासीत ; घातारं विद्यात् । न रूपं विजिज्ञासीत ; रूपं विद्वांसंविद्यात् ॥ ५९ ॥
न शब्दं विजिज्ञासीत ; श्रोतारं विद्यात् । नान्नरसं विजिज्ञासीत ; अन्नरसविज्ञातारंविद्यात् । न कर्म विजिज्ञासीत ; कर्तारं विद्यात् । न सुखदुःखे विजिज्ञासीत ;सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यात् । नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीत ; आनन्दस्यरतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यात् । नेत्यां विजिज्ञासीत ; एतारं विद्यात् । न मनोविजिज्ञासीत ; मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा: अधिप्रज्ञम् , दशप्रज्ञामात्रा अधिभूतम् । यद्धि (यदि) भूतमात्रा: न स्युः, प्रज्ञामात्रा: न स्युः । यदिप्रज्ञामात्रा न स्युः, न भूतमात्राः स्युः । न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येत् । नोएवैतन्नाना ॥ ६०॥
तद् यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता, नाभावरा अर्पिताः, एवमेवैता भूतमात्राःप्रज्ञामात्रास्वर्पिताः, प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः ॥ ६१ ॥
स एष प्राण एव प्रज्ञात्मा प्राज्ञ आत्मा आनन्दोऽजरोऽमृतः ॥ ६२ ॥
स न साधुना कर्मणा भूयान्; नो एवासाधुना कर्मणा कनीयान् ॥ ६३ ॥
एष ह्येवैनं साधु कर्म कारयति तम् , यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीषति ॥ ६४ ॥
एष होवैनमसाधु कर्म कारयति यमधो निनीषति ॥ ६५ ॥
एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेशः ॥ ६६ ॥
स म आत्मेति विद्यात् । स म आत्मेति विद्यात् ॥ ६७ ॥
॥ इति तृतीयोऽध्यायः॥
Chapter - 4
गार्ग्यो हवै बालाकिरनूचानः संस्पृष्ट आस ।। 1 ।।
सोऽवसदुशीनरेषु सत्त्वमत्सयेषु कुरूपाञ्चालेषु काशीविदेहेष्विति ।। 2 ।।
स हाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच ।। 3।।
ब्रह्म ते ब्रवाणीति । तं होवाचाजातशत्रुः, सहस्त्रँ दद्म एतस्यां वाचि जनको जनक इति ह वै जना धावन्ति इति ।। 4 ।।
स होवाच बालाकिः , य एवैष आदित्ये पुरूषः , तमेवाहमुपासे इति ।। 5 ।।
तं होवाचअजातशत्रुः , मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । वृहन् पाण्डरवासाः अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपासे इति ।। 6 ।।
स यो हैतमेवमुपास्ते , अतिषः सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति । स होवाच बालकिः, य एवैष चन्द्रमसि पुरूषः तमेवाहमुपास इति । तं होवा - अजातशत्रुः, मां मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । सोमो राजा अन्नस्यातमेति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपास्ते , अन्नस्यात्मेति भवति ।। 7 ।।
स होवाच बालाकिः, य एवैष विद्युति पुरूषः, तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः , मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । तेजस्यात्मेति वा अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते , तेजस्यात्मा भवति ।। 8 ।।
स होवाच बालाकिः य एवैष स्तनयित्नौ पुरूषः, तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः , मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते, शब्दस्यात्मा भवति ।। 9।।
स होवाच बालाकिः य एवैष आकाशे पुरूषः , तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः , मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते , पूर्यते प्रजया पशुभिः । नो एव स्वयम् । नास्य प्रजा पुरा कालात् प्रवर्तते ।। 10 ।।
स होवाच बालाकिः , य एवैष वायौ पुरूषः तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः , मा मैतस्मिन् सँवादयिष्ठाः । इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपास्ते , जिष्णुर्हवा अपराजिष्णुरन्यस्तयजायी भवति ।। 11 ।।
स होवाच बालाकिः य एवैषोऽग्नौ पुरूषः तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः , मा - मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । विषासहिरिति वा अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमेवामुपास्ते , विषा - सहिर्हैवैष भवति ।।12।।
स होवाच बालाकिः , य एवैषोऽप्सु पुरूषः , तमेवाहमुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुः , मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । नाम्नस्त्वात्मेति वा अहमोतमुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते , नाम्नस्त्वात्मा भवति ।। 13।।
इत्यधिदैवतम् । अथाध्यात्मम् ।। 14 ।।
स होवाच बालाकिः , य एवैष अदर्शे पुरूषः , तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः मा - मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । प्रतिरूप इति वा -अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपासते, प्रति - रूपो हैवास्य प्रजा स्वयमाजायते , नाप्रतिरूपः ।। 15 ।।
स होवाच बालाकिः, य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरूषः तमेवाहमुपास इति । तं होवाचाजातशत्रुः , मामैतस्मिन् संवादयिष्ठाः , द्वितीयोऽनपगम इति वा अहमेतमुपास इति । स यो हैतमेवमुपास्ते , विन्दते द्वितीयाम् , द्वितीयवान् भवति ।। 16 ।।
स होवाच बालाकिः, य एवैष शब्दः पुरूषमन्वेति तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः असुरिति वा अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते , नो एव स्वयम् , (नास्य) प्रजा पुरा कालात्संमोहमेति ।। 17 ।।
स होवाच बालाकिः य एवैष च्छायायां पुरूषः तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः , मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । मृत्युरिति वा अहमेतमुपासे इति यो । स यो हैतमेवमुपास्ते , नो एव स्वयम् , नास्य प्रजा पुरा कालात् प्रमीयते ।। 18 ।।
स होवाच बालाकिः य एवैष शारीरः पुरूषः तयेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः , मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते , प्रजायते प्रजया पशुभिः ।। 19 ।।
स होवाच बालाकिः , य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत् - सुप्तः स्वप्नायाचरति, तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः, मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । यमो राजेति वा अहमेतमुपासे इति । यो हैतमेवमुपास्ते , सर्वं हास्मा इदं श्रैष्ठ्याय यम्यते ।। 20 ।।
स होवाच बालाकिः य एवैष दक्षिणेऽक्षन् पुरूषः तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचा़जातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । नामन आत्मा अग्नेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतभुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते , एवैषां सर्वैषामात्मा भवति । स होवाच बालाकिः , य एवैष सव्येऽक्षन् पुरूषस्तमेवाहमुपासे इति । तं होवाचाजातशत्रुः मा मैतस्मिन् संवादयिष्ठाः । सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपासे इति । स यो हैतमेवमुपास्ते , एतेषां सर्वेषामात्मा भवति ।। 21 ।।
ततो ह बालाकिस्तूष्णीमास ।। 22 ।।
तं होवाचाजातशत्रुः , एतावन्नु बालाके इति ।। 23 ।।
एतावद्दीति होवाच बालाकिः ।। 24 ।।
तं होवाचाजातशत्रुः , मृषा वै किल मा संवादयिष्ठा (ब्रह्म ते ब्रुवाणीति) ।।25।।
स होवाच, यो वै बालाके एतेषां पुरूषाणां कर्ता, यस्य वैतत् कर्म, स वै वेदितव्यः इति ।। 26 ।।
तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्राम, उपायानीति ।। 27 ।।
तं होवाचाजातशत्रुः , प्रतिलोमरूपमेव स्यात् यत् क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत् । एहि व्येव
त्वा ज्ञापयिष्यामीति ।। 28 ।।
तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज ।। 29 ।।
तौ ह सुप्तं पुरूषमीयतुः ।। 30 ।.
तं हाजातशत्रुरामन्त्रयाञ्चक्रे, बृहन् पाण्डर - वासः सोमराजन्निति ।। 31 ।।
तदु ह बालाकिर्न विजज्ञौ ।। 36 ।।
तं होवाचा़जातशत्रुः यत्रैष एतद्वालाके पुरूषोऽशयिष्ट , यत्रैतदभूत् , कुत एतदागात् ।। 37 ।।
इति नाम हृदयस्य ना़डयोः हृदयात् पुरीततमभि - प्रतिष्टन्ति । यथा च सहस्रधा केशस्यापि पातः तावदण्व्यः पिङ्गळस्ययाणिम्ना तिष्ठन्ते शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति । तासु नाडीषु तदा स्वप्नकाले आश्रितो भवतीत्यर्थः ।। 38 ।।
यदा सुप्तः स्वप्नं न कथञ्चन पश्यति , अथास्मिन् प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति ; चक्षुः सर्वैः रूपैः सहाप्येति ; श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति ; मनः सर्वैर्ध्यानैः सहाप्येतीति ।। 39 ।।
स यदा प्रतिबुध्यते , यथा अग्नेर्विस्फुलिङ्गाः विप्रतिष्ठेरन् , एवमेवैतस्मादात्मनः प्राणाः यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते । प्राणेभ्यो देवाः । देवेभ्यो लोकाः ।।40।।
तद्यथा क्षुरः क्षुरधाने अवहितः स्यात् , विश्र्वम्भरो वा विश्र्वम्भरकुलाये, एवमेवैष प्राज्ञ आत्मा इदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्टः आ लोमभ्यः आ नखेभ्यः ।। 41 ।।
तमेतमात्मानमितर आत्मानोऽन्ववस्यन्ति ।। 42 ।।
यथा श्रेष्ठिनं स्वाः ।। 43 ।।
तद् यथा श्रेष्ठी स्वैर्भुडक्ते, यथा श्रेष्ठिनं स्वाः भुञ्जते - एवमेवैष प्राज्ञ आत्मा एतैरात्मभिर्भुङक्ते । यथा श्रेष्ठी स्वैः , एवं वा एतमात्मानोऽन्ववस्यन्ति । 44 ।।
स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञौ, तावदेनमसुरा अभिबभूवुः । स यदा विजज्ञौ, अथ हत्वाऽसुरान् विजित्य सर्वेषां देवानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं परीयाय । सर्वान् पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठयं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति , य एवं वेद । य एवं वेद ।। 45 ।।