Tarkasamgraha

Opening Prayer:

निधाय हृदि विश्वेशं विधाय गुरुवन्दनम् ।

बालानां सुखबोधाय क्रियते तर्कसंग्रहः ॥ १ ॥

2. Classification of the categories (which are the Reals):

द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायाऽभावाः सप्तपदार्थाः ॥ २ ॥

3. Classification of substance:

तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि

नवैव ॥ ३ ॥

4. Classification of Quality:

रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-संख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-

परत्वा-ऽपरत्व-गुरुत्व-द्रवत्व-स्नेह-शब्द-बुद्धि-सुख-दुःखेच्छा

द्वेष-प्रयत्न-धर्माधर्म-संस्काराः चतुर्विंशतिर्गुणाः ॥ ४ ॥

5. Classification of Action (Karma-Vibhāga):

उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनानि पञ्च कर्माणि ॥ ५ ॥

6. Classification of Generality:

परमपरं चेति द्विविधं सामान्यम् ॥ ६ ॥

7. Particularities:

नित्यद्रव्यवृत्तयो विशेषास्त्वनन्ता एव ॥ ७ ॥

8. Inherence:

समवायस्त्वेक एव ॥ ८ ॥

9. Classification of Negation:

अभावश्चतुर्विधः - प्रागभावः, प्रध्वंसाभावः, अत्यन्ताभावः,

अन्योन्याभावश्चेति ॥ ९ ॥

CHARACTERISTICS OF SUBSTANCES

1. Earth:

तत्र गन्धवती पृथिवी । सा द्विविधा नित्याऽनित्या च । नित्या

परमाणुरूपा । अनित्या कार्यरूपा । पुनस्त्रिविधा शरीरेन्द्रिय

विषयभेदात् । शरीरमस्मदादीनाम् । इन्द्रियं गन्धग्राहकं घ्राणम् ।

तच्च नासाग्रवर्ति । विषयो मृत्पाषाणादिः ॥ १ ॥

2. Water: (ap)

शीतस्पर्शवत्यः आपः । ता द्विविधाः नित्या अनित्याश्च ।

नित्याः परमाणुरूपाः । अनित्याः कार्यरूपाः । पुनः त्रिविधाः

शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं वरुणलोके । इन्द्रियं रसग्राहकं

रसनं जिह्वाग्रवर्ति । विषयः सरित् समुद्रादिः ॥ २ ॥

3. Light: (Tejas)

उष्णस्पर्शवत् तेजः । तच्च द्विविधं, नित्यमनित्यं च । नित्यं

परमाणुरूपम् । अनित्यं कार्यरूपम् । पुनः त्रिविधं

शरीरेन्द्रियविषयभेदात् । शरीरं आदित्यलोके प्रसिद्धम् । इन्द्रियं

रूपग्राहकं चक्षुः कृष्णताराग्रवर्ति । विषयः चतुर्विधः,

भौम-दिव्य-औदर्य-आकरज भेदात् । भौमं वह्नयादिकम् ।

अबिन्धनं दिव्यं विद्युदादि । भुक्तस्य परिणामहेतुरौदर्यम् । आकरजं

सुवर्णादि ॥ ३ ॥

4. Air (Vāyu)

रूपरहितः स्पर्शवान् वायुः । स द्विविधः नित्यः अनित्यश्च ।

नित्यः परमाणुरूपः । अनित्यः कार्यरूपः । पुनः त्रिविधः

शरीरेन्द्रियविषय भेदात् । शरीरं वायुलोके । इन्द्रियं स्पर्शग्राहकं

त्वक् सर्वशरीरवर्ति । विषयो वृक्षादिकम्पनहेतुः । शरीरान्तः संचारी

वायुः प्राणः । स च एकोऽपि उपाधिभेदात् प्राणापानादिसंज्ञां

लभते ॥ ४ ॥

5. Ākāśa:

शब्दगुणकमाकाशम् । तच्चैकं विभु नित्यञ्च ॥ ५ ॥

6. Time:

अतीतादिव्यवहारहेतुः कालः । स चैको विभुर्नित्यश्च ॥ ६ ॥

7. Dik (space or direction):

प्राच्यादिव्यवहारहेतुर्दिक् । सा चैका विभ्वी नित्या च ॥ ७ ॥

8. Ātmā (Soul):

ज्ञानाधिकरणमात्मा । स द्विविधः परमात्मा जीवात्मा च।

तत्रेश्वरः सर्वज्ञः परमात्मैक एव । जीवात्मा प्रतिशरीरं भिन्नो

विभुर्नित्यश्च ॥ ८ ॥

9. Manas (Mind):

सुखाद्युपलब्धिसाधनमिन्द्रियं मनः ।

तच्च प्रत्यात्मनियतत्वादनन्तं परमाणुरूपं नित्यं च ॥ ९ ॥

SECTION III

DEALING WITH THE CHARACTERISTIC MARK,

DIVISION AND EXAMINATION OF

THE TWENTY FOUR QUALITIES

1. Colour (rūpa):

चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपम् । तच्च शुक्लनीलपीतरक्तहरितकपिशचित्र

भेदात्सप्तविधम् । पृथिवीजलतेजोवृत्ति । तत्र पृथिव्यां

सप्तविधम् । अभास्वरशुक्लं जले । भास्वरशुक्लं तेजसि ॥ १ ॥

[44. In the order of enumeration of the Vaiśeṣika padārthas, guna comes second. According to the Vaiśeṣika, guna as a dharma (characteristic of a thing) exists in a dravya by samavāya sambandha(inherent relation), but is, at the same time, different from Karma,

and višesa]

2. Taste (rasa):

रसनग्राह्यो गुणो रसः । स च मधुराम्ललवणकटुकषायतिक्तभेदात्

षड्विधः । पृथिवीजलवृत्तिः । तत्र पृथिव्यां षड्विधः । जले

मधुर एव ॥ २ ॥

3. Odour (gandha):

घ्राणग्राह्यो गुणो गन्धः । स द्विविधः

सुरभिरसुरभिश्च । पृथिवीमात्रवृत्तिः ॥ ३ ॥

4. Touch (Sparśa):

त्वगिन्द्रियमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः । स च त्रिविधः

शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात् । पृथिव्यप्तेजोवायुवृत्तिः । तत्र शीतो

जले । उष्णस्तेजसि । अनुष्णाशीतः पृथिवीवाय्वोः ॥ ४ ॥

5. The Theory of Pāka:

रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकजमनित्यं च । अन्यत्र अपाकजं

नित्यमनित्यं च । नित्यगतं नित्यम् अनित्यगतमनित्यम् ॥ ५ ॥

6. Number-Sankhyā:

एकत्वादिव्यवहारहेतुः संख्या । सा नवद्रव्यवृत्तिः

एकत्वादिपरार्धपर्यन्ता । एकत्वं नित्यमनित्यं च । नित्यगतं

नित्यम् । अनित्यगतमनित्यम् । द्वित्वादिकं तु

सर्वत्राऽनित्यमेव ॥ ६ ॥

7. Dimension (Parimāṇam):

मानव्यवहारासाधारणकारणं

परिमाणम् ।

नवद्रव्यवृत्तिः ।

तच्चतुर्विधम् । अणु महत् दीर्घ ह्रस्वं चेति ॥ ७ ॥

8. Distinctness (Pṛthaktvam):

पृथग्व्यवहारासाधारणकारणं पृथक्त्वम् । सर्वद्रव्यवृत्तिः ॥ ८ ॥

9. Conjunction (Samyoga):

संयुक्तव्यवहारहेतुः संयोगः । सर्वद्रव्यवृत्तिः ॥ ९ ॥

10. Disjunction (Vibhāga):

संयोगनाशको गुणो विभागः । सर्वद्रव्यवृत्तिः ॥ १० ॥

11. Remoteness - Paratva and Proximity (aparatva):

परापरव्यवहारासाधारणकारणे परत्वापरत्वे । पृथिव्यादिचतुष्टय

मनोवृत्तिनी । ते द्विविधे दिक्कृते कालकृते च । दूरस्थे दिक्कृतं

परत्वं । समीपस्थे दिक्कृतमपरत्वम् । ज्येष्ठे कालकृतं परत्वम् ।

कनिष्ठे कालकृतमपरत्वम् ॥ ११ ॥

12. Heaviness (Gurutvam):

आद्यपतनासमवायिकारणं गुरुत्वम् । पृथिवीजलवृत्ति ॥ १२ ॥

13. Fluidity - (dravatvam):

आद्यस्यन्दनासमवायिकारणं द्रवत्वं । पृथिव्यप्तेजोवृत्ति ।

त‌द्विविधं, सांसिद्धिकं नैमित्तिकं च । सांसिद्धिकं जले ।

नैमित्तिकं पृथिवीतेजसोः । पृथिव्यां घृतादावग्नि संयोगजं

द्रवत्वम् । तेजसि सुवर्णादौ ॥ १३ ॥

14. Viscidity (Snehah):

चूर्णादिपिण्डीभावहेतुर्गुणः स्नेहः । जलमात्रवृत्तिः ॥ १४ ॥

15. Sound (Sabdah):

श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः, आकाशमात्रवृत्तिः । स द्विविधः,

ध्वन्यात्मकः वर्णात्मकश्च । तत्र ध्वन्यात्मकः भेर्यादौ । वर्णात्मकः

संस्कृतभाषादिरूपः ॥ १५ ॥

16. Cognition (Jñānam):

सर्वव्यवहारहेतुर्गुणो बुद्धिर्ज्ञानम् । सा द्विविधा

स्मृतिरनुभवश्च ॥ १६ ॥

17. Cognition is twofold: (i) Remembrance (Smrti) and

(ii) Apprehension: (anubhava):

(i) Remembrance (Smrti):

संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः ॥ १७ ॥

18. Apprehension (anubhava):

तद्भिन्नं ज्ञानमनुभवः । स द्विविधः, यथार्थोऽयथार्थश्च ॥ १८ ॥

19. Valid apprehension (Yathārtha anubhava):

तद्वति तत्प्रकारकोऽनुभवो यथार्थः । यथा रजते इदं रजतमिति

ज्ञानम् । सैव प्रमेत्युच्यते ॥ १९ ॥

20. Erroneous apprehension (ayathārtha anubhava):

तदभाववति तत्प्रकारकोऽनुभवोऽयथार्थः । यथा

शुक्ताविदंरजतमिति ज्ञानम् । सैव अप्रमा इत्युच्यते ॥ २० ॥

21. Valid apprehension is fourfold:

यथार्थानुभवः चतुर्विधः प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशाब्दभेदात् ॥ २१ ॥

22. The instruments of valid apprehension:

तत् करणमपि चतुर्विधं प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्द भेदात् ॥ २२ ॥

23. Definition of Special cause:

असाधारणं कारणं करणम् ॥ २३ ॥

24. Definition of cause:

कार्यनियतपूर्ववृत्ति कारणम् ॥ २४ ॥

25. Definition of effect:

कार्यं प्रागभावप्रतियोगि ॥ २५ ॥

26. Cause (Kāranam):

कारणं त्रिविधम् - समवाय्यसमवायिनिमित्तभेदात् ॥ २६ ॥

27. The inherent cause (samavāyi kāraṇam):

यत् समवेतं कार्यं उत्पद्यते तत् समवायिकारणम् ।

यथा तंतवः पटस्य, पटश्च स्वगतरूपादेः ॥ २७ ॥

28. The non-inherent cause (asamavāyi kāraṇam):

कार्येण कारणेन वा सह एकस्मिन्नर्थे समवेतत्वे सति यत्कारणं

तदसमवायिकारणम् । यथा तन्तुसंयोगः पटस्य, तन्तुरूपं

पटरूपस्य ॥ २८ ॥

29. Occasioning cause (nimitta kāraṇam):

तदुभयभिन्नं कारणं निमित्तकारणम् ।

यथा तुरीवेमादिकं पटस्य ॥ २९ ॥

30. Special Cause (asādharanam kārannam):

तदेत‌त्त्रिविधकारणमध्ये यदसाधारणं कारणं तदेव

करणम् ॥ ३० ॥

SECTION IV

THE NYAYA-VAISESIKA

THEORY OF EPISTEMOLOGY

31. Perception (Pratyaksa Pramāņa):

तत्र प्रत्यक्षज्ञानकरणं प्रत्यक्षम् ॥ ३१ ॥

32. Perception defined and explained:

इन्द्रियार्थसन्निकर्षजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । त‌द्विविधं निर्विकल्पकं

सविकल्पकं चेति । तत्र निष्प्रकारकं ज्ञानं निर्विकल्पकं यथेदं

किश्चित् । सप्रकारकं ज्ञानं सविकल्पकं यथा डित्थोऽयं,

ब्राह्मणोऽयं, श्यामोऽयं, पाचकोऽयमिति ॥ ३२ ॥

33. The operative cause for perception is six-fold:

प्रत्यक्षज्ञानहेतुरिन्द्रियार्थसंनिकर्षः षड्विधः । संयोगः, संयुक्तसम-

वायः, संयुक्तसमवेतसमवायः, समवायः, समवेतसमवायः,

विशेषणविशेष्यभावश्चेति ॥ ३३ ॥

34. The first operative cause (Samyoga - sannikarsah):

चक्षुषा घटप्रत्यक्षजनने संयोगः सन्निकर्षः ॥ ३४ ॥

35. Second operative cause (Samyukta samavāya):

घटरूपप्रत्यक्षजनने संयुक्त समवायः संनिकर्षः ।

चक्षुः संयुक्ते घटे रूपस्य समवायात् ॥ ३५ ॥

36. Third operative cause (Samyukta-samaveta-samavāya):

रूपत्वसामान्यप्रत्यक्षे संयुक्तसमवेतसमवायः सन्निकर्षः । चक्षुः

संयुक्ते घटे रूपं समवेतं, तत्र रूपत्वस्य समवायात् ॥ ३६ ॥

37. Fourth operative cause (Samavāyaḥ sannikarsah):

श्रोत्रेण शब्दसाक्षात्कारे समवायः सन्निकर्षः कर्णविवरवर्त्याकाशस्य

श्रोत्रत्वात् शब्दस्याकाशगुणत्वात् गुणगुणिनोश्च समवायात् ॥ ३७ ॥

38. Fifth operative cause - Samaveta-samavāya-sannikarsah:

शब्दत्वसाक्षात्कारे समवेतसमवायः सन्निकर्षः श्रोत्रसमवेते शब्दे

शब्दत्वस्य समवायात् ॥ ३८ ॥

39. Sixth operative cause (Viśeṣana

Sannikarsa):

Viśeşyabhāva

अभावप्रत्यक्षे विशेषणविशेष्यभावः सन्निकर्षः, घटाभाव-

वद्भूतलमित्यत्र चक्षुः संयुक्ते भूतले घटाभावस्य विशेषणत्वात् ॥ ३९ ॥

40. Conclusion:

एवं सन्निकर्षषट्कजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षं, तत्करणमिन्द्रियम्,

तस्मादिन्द्रियं प्रत्यक्षप्रमाणमिति सिद्धम् ॥ ४० ॥

SECTION V

INFERENCE

1. Inference (anumānam):

अनुमितिकरणमनुमानम् ॥ १ ॥

2. Inferential knowledge (anumiti):

परामर्शजन्यं ज्ञानमनुमितिः ॥ २ ॥

3. Subsumptive reflection (parāmarśa):

व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानं परामर्शः । यथा वह्निव्याप्यधूमवानयं

पर्वत इति ज्ञानं परामर्शः । तज्जन्यं पर्वतो वह्निमानिति

ज्ञानमनुमितिः ॥ ३ ॥

4. Invariable concomitance - vyāpti:

यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निरिति साहचर्यनियमो व्याप्तिः ॥ ४ ॥

5. Paksadharmata - The special feature of a subject:

व्याप्यस्य पर्वतादिवृत्तित्वं पक्षधर्मता ॥ ५ ॥

6. Inference is twofold:

अनुमानं द्विविधं - स्वार्थं परार्थं च ॥ ६ ॥

7. (a) Inference for oneself:

तत्र स्वार्थं स्वानुमितिहेतुः, तथाहि, स्वयमेव भूयोदर्शनेन यत्र

यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निरिति महानसादौ व्याप्तिं गृहीत्वा पर्वतसमीपं

गतः, तद्गते चाग्नौ सन्दिहानः पर्वते धूमं पश्यन् व्याप्तिं

स्मरति यत्र यत्र धूमस्तत्र तत्राग्निः इति । तदनन्तरं

वह्निव्याप्यधूमवानयं पर्वत इति ज्ञानमुत्पद्यते, अयमेव लिङ्गपरामर्श

इत्युच्यते । तस्मात् पर्वतो वह्निमानिति ज्ञानमनुमितिः उत्पद्यते ।

तदेतत् स्वार्थानुमानम् ॥ ७ ॥

8. b) Inference for others:

यत्तु स्वयं धूमादग्निमनुमाय परंप्रतिबोधयितुं पञ्चावयव वाक्यं

प्रयुज्यते तत् परार्थानुमानम् । यथा पर्वतो वह्निमान्, धूमत्वात्,

यो यो धूमवान् स वह्निमान् यथा महानसः, तथा चायं,

तस्मात्तथेति । अनेन प्रतिपादितात् लिङ्गात् परोऽप्यग्निं

प्रतिपद्यते ॥ ८ ॥

9. The five-membered syllogism

प्रतिज्ञा - हेतु - उदाहरण - उपनय - निगमनानि पञ्चावयवाः ।

पर्वतो वह्निमानिति प्रतिज्ञा । धूमवत्वात् इति हेतुः ।

यो यो धूमवान् स वह्निमान् यथा महानस इत्युदाहरणम् ।

तथा च अयमिति उपनयः । तस्मात्तथेति निगमनम् ॥ ९ ॥

10. The special condition for anumiti - linga parāmarśa:

स्वार्थानुमितिपरार्थानुमित्योः लिङ्गपरामर्श एव करणम् । तस्मात्

लिङ्गपरामर्शोऽनुमानम् ॥ १० ॥

11. Linga is threefold:

लिङ्गं त्रिविधम् । अन्वयव्यतिरेकि, केवलान्वयि, केवलव्यतिरेकि

चेति । अन्वयेन व्यतिरेकेण च व्याप्तिमदन्वयव्यतिरेकि । यथा

वह्नौ साध्ये धूमवत्त्वम् । यत्र धूमस्तत्राग्निर्यथा महानस

इत्यन्वयव्याप्तिः । यत्र वह्निर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्ति यथा

महाहृद इति व्यतिरेकव्याप्तिः ॥ ११ ॥

12. Kevalānvayi linga:

अन्वयमात्रव्याप्तिकं केवलान्वयि । यथा घटः अभिधेयः प्रमेयत्वात्

पटवत् । अत्र प्रमेयत्वाभिधेयत्वयोः व्यतिरेकव्याप्तिर्नास्ति,

सर्वस्यापि प्रमेयत्वात् अभिधेयत्वाच्च ॥ १२ ॥

13. Kevalavyatireki linga:

व्यतिरेकमात्रव्याप्तिकं केवलव्यतिरेकि, यथा पृथिवीतरेभ्यो भिद्यते

गन्धवत्त्वात् । यदितरेभ्यो न भिद्यते न तद्गन्धवत् यथा जलम् ।

न चेयं तथा । तस्मान्न तथेति । अत्र यद्गन्धवत् तदितरभिन्नम्

इत्यन्वयदृष्टान्तो नास्ति, पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वात् ॥ १३ ॥

14. Subject (paksa):

सन्दिग्धसाध्यवान् पक्षः । यथा धूमवत्त्त्वे हेतौ पर्वतः ॥ १४ ॥

15. Similar instance (sapaksa):

निश्चितसाध्यवान् सपक्षः, यथा तत्रैव महानसम् ॥ १५ ॥

16. Contrary instance (Vipaksa):

निश्चितसाध्याऽभाववान् विपक्षः । यथा तत्रैव महाहदः ॥ १६ ॥

17. Defective reason (hetvābhāsa):

सव्यभिचारविरुद्धसत्प्रतिपक्षासिद्धबाधिताः पञ्च हेत्वा-

भासाः ॥ १७ ॥

18. Savyabhicāra hetu is threefold:

सव्यभिचारः अनैकान्तिकः । स त्रिविधः

साधारणासाधारणानुपसंहारिभेदात् ॥ १८ ॥

19. Sādhāraņa savyabhicāra hetu:

तत्र साध्याभाववद्वृत्तिः साधारणः अनैकान्तिकः, यथा पर्वतो

वह्निमान् प्रमेयत्वात् इति । प्रमेयत्वस्य वह्नयभाववति हदे

विद्यमानत्वात् ॥ १९ ॥

20. Asādhārana savyabhicāra hetu:

सर्वसपक्षविपक्षव्यावृत्तः पक्षमात्रवृत्तिः असाधारणः । 'यथा शब्दो

नित्यः शब्दत्वात् इति । शब्दत्वं हि सर्वेभ्यो नित्येभ्योऽनित्येभ्यश्च

व्यावृत्तं शब्दमात्रवृत्तिः ॥ २० ॥

21. Anupasamhāri savyabhicāra hetu:

अन्वयव्यतिरेकदृष्टान्तरहितोऽनुपसंहारी । यथा सर्वमनित्यं

प्रमेयत्वादिति । अत्र सर्वस्यापि पक्षत्वात् दृष्टान्तो

नास्ति ॥ २१ ॥

22. Viruddha hetu:

साध्याभावव्याप्तो हेतुर्विरुद्धः । यथा शब्दो नित्यः कृतकत्वादिति ।

कृतकत्वं हि नित्यत्वाभावेनाऽनित्यत्वेन व्याप्तम् ॥ २२ ॥

23. Satpratipakṣa hetu:

यस्य साध्याभावसाधकं हेत्वन्तरं विद्यते स सत्प्रतिपक्षः ।

यथा शब्दो नित्यः श्रावणत्वात् शब्दत्ववत् । शब्दोऽनित्यः

कार्यत्वात् घटवत् ॥ २३ ॥

24. Asiddha hetu is threefold:

असिद्धस्त्रिविधः — आश्रयासिद्धः, स्वरूपासिद्धो

व्याप्यत्वासिद्धश्वेति ॥ २४ ॥

25. Āśrayāsiddha:

आश्रयासिद्धो यथा गगनारविन्दं सुरभि अरविन्दत्वात्

सरोजारविन्दवत् । अत्र गगनारविन्दमाश्रयः स च

नास्त्येव ॥ २५ ॥

26. Svarūpāsiddha:

स्वरूपासिद्धो यथा शब्दो गुणश्चाक्षुषत्वात् । अत्र चाक्षुषत्वं

शब्दं नास्ति शब्दस्य श्रावणत्वात् ॥ २६ ॥

27. Vyāpyatvāsiddha:

सोपाधिको हेतुः व्याप्यत्वासिद्धः । साध्यव्यापकत्वे सति

साधनाव्यापकत्वं उपाधिः । साध्यसमानाधिकरणात्यन्ताभावा-

प्रतियोगित्वं साध्यव्यापकत्वम् । साधनवन्निष्ठात्यन्ताभाव-

प्रतियोगित्वं साधनाव्यापकत्वम् । पर्वतो धूमवान्वह्निमत्वादित्यत्र

आर्द्रन्धनसंयोग उपाधिः । तथाहि । यत्र धूमस्तत्रार्द्रन्धनसंयोग

इति साध्यव्यापकता । यत्र वह्निस्तत्रार्द्रन्धनसंयोगो नास्ति

अयोगोलके आर्मेन्धनसंयोगाभावादिति साधनाव्यापकता । एवं

साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वादार्द्रन्धनसंयोग उपाधिः ।

सोपाधिकत्वात् वह्निमत्त्वं व्याप्यत्वासिद्धम् ॥ २७ ॥

28. Bādhita hetu:

यस्य साध्याभावः प्रमाणान्तरेण निश्चितः स बाधितः । यथा

वह्निरनुष्णो द्रव्यत्वात् जलवत् । अत्रानुष्णत्वं साध्यं तदभाव

उष्णत्वं स्पर्शनप्रत्यक्षेण गुह्यत इति बाधितत्वम् ॥ २८ ॥

SECTION VI

UPAMĀNA - ASSIMILATIVE ANALOGY

उपमितिकरणमुपमानम् । संज्ञासंज्ञिसम्बन्धज्ञानमुपमितिः ।

तत्करणं सादृश्यज्ञानम् । अतिदेशवाक्यार्थस्मरणमवान्तर

व्यापारः । तथा हि कश्चिद्गवयशब्दार्थमजानन् कुतश्चित्

आरण्यकपुरुषाद्गोसदृशो गवय इति श्रुत्वा वनं गतो वाक्यार्थं

स्मरन् गोसदृशं पिण्डं पश्यति । तदनन्तरमसौ गवयशब्दवाच्य

इत्युपमितिरुत्पद्यते ॥ १ ॥

SECTION VII

SABDA - VALID VERBAL TESTIMONY

आप्तवाक्यं शब्दः । आप्तस्तु, यथार्थवक्ता । वाक्यं पदसमूहः ।

यथा गामानयेति । शक्तं पदम् । अस्मात्पदात् अयमर्थो बोद्धव्य

इतीश्वरसंकेतः शक्तिः ॥ १ ॥

2. Verbal expectancy, compatibility, and juxtaposition:

आकाङ्क्षा योग्यता संनिधिश्च वाक्यार्थज्ञानहेतुः पदस्य पदान्तर-

व्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावकत्वम् आकाङ्क्षा । अर्थाबाधो

योग्यता । पदानामविलम्बेनोच्चारणं संनिधिः ॥ २ ॥

3. Verbal Expectancy:

आकाङ्क्षादिरहितं वाक्यमप्रमाणम् । यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीति न प्रमाणमाकाङ्‌क्षाविरहात् । अग्निना सिञ्चेदिति न प्रमाणं योग्यताविरहात् । प्रहरे प्रहरेऽसहोच्चारितानि गामानयेत्यादिपदानि न प्रमाणं सांनिध्याभावात् ॥ ३ ॥

4. Sentence:

वाक्यं द्विविधम् । दैदिकं लौकिकं च । वैदिकमीश्वरोक्तत्वा-

त्सर्वमेव प्रमाणम् । लौकिकं त्वाप्तोक्तं प्रमाणम् ।

अन्यदप्रमाणम् ॥ ४ ॥

5. Meaning of a sentence:

वाक्यार्थज्ञानं शाब्दज्ञानम् । तत्करणं शब्दः ॥ ५ ॥

SECTION IX

ERRONEOUS APPREHENSION

6. Erroneous apprehension: three-fold:

अयथार्थानुभवस्त्रिविधः संशयविपर्ययतर्कभेदात् ॥ ६ ॥

7. Doubt:

एकस्मिन्धर्मिणि विरुद्धनानाधर्मवैशिष्ट्यावगाहि ज्ञानं संशयः ।

यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ॥ ७ ॥

8. Viparyaya:

मिथ्याज्ञानं विपर्ययः । यथा शुक्तौ इदं रजतमिति ॥ ८ ॥

9. Tarka:

व्याप्यारोपेण व्यापकारोपस्तर्कः, यथा यदि वह्निर्न स्यात्तर्हि

धूमोऽपि न स्यादिति ॥ ९ ॥

10. Smrti:

स्मृतिरपि द्विविधा । यथार्थायथार्था च । प्रमाजन्या यथार्था ।

अप्रमाजन्याऽयथार्था ॥ १० ॥

11. Sukha:

सर्वेषामनुकूलतया वेदनीयं सुखम् ॥ ११ ॥

12. Pain:

सर्वेषां प्रतिकूलतया वेदनीयं दुःखम् ॥ १२ ॥

13. Desire etc:

इच्छा कामः । क्रोधो द्वेषः । कृतिः प्रयत्नः । विहितकर्मजन्यो

धर्मः । निषिद्धकर्मजन्यस्त्वधर्मः ॥ १३ ॥

14. Eight qualities beginning with Buddhi:

बुध्यादयोऽष्टावात्ममात्रविशेषगुणाः । बुद्धीच्छा प्रयत्ना

द्विविधाः । नित्या अनित्याश्च । नित्या ईश्वरस्य अनित्या

जीवस्य ॥ १४ ॥

15. Samskāra:

संस्कारस्त्रिविधः । वेगो भावना स्थितिस्थापकश्चेति । वेगः

पृथिव्यादिचतुष्टयमनोवृत्तिः । अनुभवजन्या स्मृतिहेतुर्भावना ।

आत्ममात्रवृत्तिः । अन्यथाकृतस्य पुनस्तदवस्थापकः

स्थितिस्थापकः कटादिपृथिवीवृत्तिः ॥ १५ ॥

16. Karma:

चलनात्मकं कर्म । ऊर्ध्वदेशसंयोगहेतुरुत्क्षेपणम् । अधोदेश-

संयोगहेतुरपक्षेपणम् । शरीरसंनिकृष्टसंयोगहेतुराकुञ्चनम् । विप्र-

कृष्टसंयोगहेतुः प्रसारणम् । अन्यत् सर्वं गमनम् । पृथिव्या-

दिचतुष्टयमनोमात्रवृत्ति ॥ १६ ॥

17.

नित्यमेकमनेकानुगतं सामान्यं द्रव्यगुणकर्मवृत्ति । तद्विविधं

पराऽपरभेदात् । परं सत्ता । अपरं द्रव्यत्वादिः ॥ १७ ॥

18. Viśeṣa

नित्यद्रव्यवृत्तयो व्यावर्तका विशेषाः ॥ १८ ॥

19. Samavāyah

नित्यसम्बन्धः समवायः । अयुतसिद्धवृत्तिः । ययोर्द्वयोर्मध्ये एकमविनश्यदपराऽश्रितमेवावतिष्ठते तावयुतसिद्धौ यथा

अवयवाऽवयविनौ गुणगुणिनौ क्रियाक्रियावन्तौ जातिव्यक्ती

विशेषनित्यद्रव्ये चेति ॥ १९ ॥

20. Antecedent Negation:

अनादिः सान्तः प्रागभावः । उत्पत्तेः पूर्वं कार्यस्य ॥ २० ॥

21. Destruction:

सादिरनन्तः प्रध्वंसः । उत्पत्यनन्तरं कार्यस्य ॥ २१ ॥

22. Absolute Negation:

त्रैकालिकसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽत्यन्ताभावः । यथा भूतले

घटो नास्तीति ॥ २२ ॥

23. Reciprocal Negation:

तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोऽन्योन्याभावः । यथा घटः

पटो नेति ॥ २३ ॥

SECTION X

CONCLUSION

सर्वेषां पदार्थानां यथायथमुक्तेष्वन्तर्भावात् सप्तैव पदार्था इति

सिद्धम् ॥ २४ ॥